Zarathustra spreekt (2024) Kader Abdolah

Ik heb Kader Abdolah leren kennen via het boek "Het huis van de moskee" (2006), dat mij enorm aansprak. Het vertelt de geschiedenis van een invloedrijke familie rond een oude moskee in Iran en laat zien hoe de Iraanse Revolutie van 1979 het leven, de tradities en de onderlinge verhoudingen van gewone mensen ingrijpend verandert. Kader Abdolah verwerkte veel van zijn eigen ervaringen in dit boek. Nadat hij uit Iran naar Nederland vluchtte, bouwde hij hier een nieuw leven op, zonder de Perzische cultuur achter zich te laten. Integendeel, zijn oeuvre vormt een voortdurende dialoog tussen Oost en West, tussen de Iraanse traditie en de Europese cultuur. Wat mij in Abdolah vooral aanspreekt, is dat hij een venster opent naar een wereld die voor veel westerse lezers onbekend is. Tegelijk laat hij zien dat achter de verschillen in taal, religie en geschiedenis vaak dezelfde menselijke vragen, noden en wensen schuilgaan. Een belangrijke boodschap in tijden van overdreven aandacht voor het identitaire.

De naam Zarathustra is in het Westen vooral bekend dankzij Friedrich Nietzsche en zijn beroemde werk Also sprach Zarathustra (1883 -1885). Nietzsche laat Zarathustra fungeren als spreekbuis voor zijn eigen filosofische ideeën. De vraag blijft dus wie was deze figuur eigenlijk? Was hij één persoon, een profeet, een filosoof, een dichter? En waarom heeft zijn denken zo’n grote invloed gehad op de manier waarop mensen naar God, moraal en het bestaan kijken?

Kader Abdolah neemt ons mee op zijn ontdekkingstocht. Hij belooft ons dat hij overal gezocht heeft om ons het verhaal zo waarheidsgetrouw mee te geven. Alleen is dit een aartsmoeilijke opdracht. Vooraleer we samen met hem op zoek gaan naar de figuur Zarathustra neemt hij ons mee naar de Euraziatische steppen. Een zeer uitgestrekt gebied waarop stammen van veehouders, ongebonden door landsgrenzen, rondzwierven steeds op zoek naar vruchtbare graasplekken voor hun kuddes.

Het was een pure wereld waarin de mens steeds in beweging was, onderhevig aan de kracht en de grillen van de natuur en waar het centrale gegeven was om te overleven. Een gegeven dat voor ons de moderne mens onbekend is. Tegelijk was het ook een wereld waarin ideeën en verhalen ontstonden en zich konden verspreiden. Wat deze verschillende volkeren volgens Abdolah met elkaar verbond, was niet alleen hun manier van leven, maar vooral hun taal. Het belang van de taal vinden we ook in de Bijbel terug zoals in het evangelie van Johannes.

In het begin was het Woord en het Woord was bij God, en het Woord was God. Het Woord was bij God in het begin. Door het Woord is alles ontstaan en zonder het Woord is niets ontstaan van alles wat bestaat.(Johannes 1.1-3).

De twaalf talen en taaltakken die het Proto-Indo-Europees als oertaal hebben.

Vanuit die gedeelde taal ontstonden verwante woorden, beelden en ideeën die doorheen de eeuwen zouden blijven doorwerken. Abdolah beschrijft die wereld van rondtrekkende volkeren omdat daar de oorsprong van Zarathustra ligt. Niet als een figuur die plots uit het niets verschijnt, maar als iemand die voortkomt uit een bredere menselijke geschiedenis van zoeken, denken en betekenis geven aan het bestaan. Geen toeval dus dat Zarathustra ook terug te vinden is op het schilderij "De school van Athene" (1510-1511) van Rafael waarop de schilder de filosofie en de zoektocht naar de waarheid verbeeldt.

Abdolah stelt meteen ook een fundamentele vraag of we wel zeker zijn dat Zarathustra werkelijk als één historische persoon heeft bestaan? Historici zijn het daar niet helemaal over eens. Sommigen plaatsen hem ergens tussen ongeveer 1700 en 1000 voor Christus, anderen vermoeden dat de figuur door de eeuwen heen gegroeid is en dat meerdere stemmen samengekomen zijn in één naam. Een discussie die ook past bij figuren als Homeros.

In het verhaal van Kader Abdolah groeit Zarathustra stap voor stap in zijn denken. Hij ontdekt zijn inzichten door te luisteren, te observeren en in gesprek te gaan met mensen en de wereld rondom hem. Na vijandige reacties trekt hij zich terug in de bergen, denkt na en keert daarna terug met een boodschap. Ook bij Jezus bijvoorbeeld komt dit motief voor: de afzondering in de natuur, de innerlijke omvorming en daarna de terugkeer naar de gemeenschap.

Christus in de woestijn (1939) Gustave Van de Woestyne

Om te weten wat de leer van Zarathustra is, kunnen de Gatha's raadplegen. Dit zijn oude hymnen of liederen die beschouwd worden als de kern van de leer die aan Zarathustra wordt toegeschreven, het Zoroastrisme. Daarin spreekt een mens die zoekt, twijfelt en probeert te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit. De nadruk ligt op het ethische principe van "Goede gedachten, goede woorden, goede daden" in de strijd tussen goed en kwaad. Zarathustra kan als een symbool gelden van de zoekende mens. Iemand die de grote vragen durft stellen zoals de vragen op het boekomslag: Wie ben je? Wat ben je? Waarvoor ben je op deze wereld?

De meest vernieuwende gedachte van Zarathustra was zijn overtuiging dat er één hoogste God bestaat: Ahura Mazda, die stond voor waarheid, wijsheid en rechtvaardigheid. Daartegenover stond chaos, leugen en vernietiging in de figuur van Ahriman, belichaming van het absolute kwaad. Zarathustra introduceerde een moreel universum. De wereld is niet zomaar een plaats waar dingen gebeuren, maar een werkelijkheid waarin keuzes betekenis hebben. Zarathustra zag zichzelf als een boodschapper van deze waarheid. Hij trok als het ware een rechtstreekse lijn tussen hemel en aarde. De mens kon zich niet langer alleen richten tot lokale goden of rituelen, maar moest nadenken en verder kijken.

Zarathustra beschreef het bestaan als een kosmische strijd tussen licht en duisternis, tussen waarheid en leugen. Belangrijk is dat de mens geen machteloze toeschouwer is. De mens moet kiezen. Daaruit ontstaat de beroemde kern van zijn ethiek: Goede gedachten. Goede woorden. Goede daden. Het gaat dus niet alleen om wat iemand gelooft, maar vooral om hoe iemand leeft. De innerlijke houding van een mens krijgt een concrete vorm in zijn gedrag tegenover anderen, de natuur en de wereld. De mens draagt verantwoordelijkheid voor de richting waarin de wereld beweegt. Zarathustra introduceerde een meer lineair wereldbeeld: de geschiedenis beweegt ergens naartoe. Er is een richting, en uiteindelijk zal waarheid over leugen en goedheid over vernietiging zegevieren.

Zoals vaak gebeurt met vernieuwende ideeën, ondervond Zarathustra veel tegenkanting. Zijn boodschap botste met bestaande religieuze en politieke structuren. Later kreeg zijn leer grote invloed, vooral toen Perzische koningen zoals Cyrus en Darius De Grote het zoroastrisme verbonden met het rijk. Daardoor kreeg de leer niet alleen een spirituele, maar ook een maatschappelijke betekenis.

De vuurtempel van Yazd (Iran) is een van de belangrijkste heiligdommen van het zoroastrisme. In de tempel brandt volgens de traditie al meer dan vijftien eeuwen een onafgebroken heilig vuur. Dat vuur wordt niet aanbeden, maar symboliseert de aanwezigheid van Ahura Mazda, de waarheid en de zuiverheid waarvoor iedere gelovige wordt opgeroepen te kiezen. Centraal bovenaan staat de Faravahar.

De gevleugelde figuur stelt niet God voor, maar symboliseert de geestelijke roeping van de mens en de voortdurende keuze voor waarheid en het goede. De vleugels verwijzen naar Zarathustra's centrale levensideaal: goede gedachten, goede woorden en goede daden.

Door de eeuwen heen veranderde en vermengde het zoroastrisme zich. Het werd soms gebruikt door machthebbers, soms vervormd, maar de kernideeën bleven bestaan.

Zelfs na de komst van de islam verdwenen de ideeën niet volledig. Sommige aanhangers vluchtten naar India, waar de Parsi-gemeenschappen vandaag nog steeds bestaan.

De boodschapper verdween, maar de boodschap bleef leven.