Overheid + markt - Ivan Van de Cloot

Het boek “Overheid + Markt. Het beste van beide werelden” van Ivan Van de Cloot gaat over de rol van de overheid in de economie en de verhouding tussen overheid en markt. De auteur onderzoekt hoe maatschappelijke en technologische ontwikkelingen de grens tussen overheid en markt doen verschuiven. Hij pleit voor een dynamische maatschappij waarin de overheid vertrouwt op burgers en ondernemingen en zich richt op waardevolle taken die de markt niet kan vervullen. Het boek benadrukt het belang van een evenwicht tussen beide werelden voor onze algemene welvaart.

Ivan Van de Cloot  bespreekt het algemeen belang als een kernconcept dat uitgaat van een bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid en het nastreven van collectieve doelen boven individuele belangen. Hij benadrukt dat overheidsbeleid moet worden geëvalueerd op basis van het algemene welzijn dat het genereert, in plaats van enkel op korte termijn economische voordelen. Dit omvat het waarborgen van een eerlijke verdeling van middelen, het bevorderen van gelijkheid, en het creëren van voorwaarden voor duurzame economische groei en maatschappelijke cohesie​

Dat algemeen belang moet volgens Ivan Van de Cloot verdedigd en uitgedragen worden door verschillende maatschappelijke actoren die een cruciale rol spelen in het economische en sociale landschap. Deze actoren omvatten:

1. De Overheid: De overheid wordt gezien als een essentiële actor voor het creëren en handhaven van een rechtvaardige en ordelijke samenleving. Dit omvat het reguleren van de markt, het verstrekken van openbare diensten en het waarborgen van veiligheid en rechtvaardigheid​​.

2. De Markt: De private sector en marktmechanismen spelen een belangrijke rol in het stimuleren van economische groei, innovatie en efficiëntie. Van de Cloot benadrukt de complementariteit van de markt en de overheid, waarbij elk zijn unieke voordelen en beperkingen heeft​​.

3. De civil society: Burgers en maatschappelijke organisaties, zoals NGO's en vrijwilligersorganisaties, dragen bij aan het algemeen belang door betrokkenheid en participatie in sociale en milieukwesties. Deze actoren zorgen voor een dynamisch maatschappelijk middenveld dat de overheid en de markt in balans houdt​​. Het is belangrijk voldoende ruimte te laten voor de civiele maatschappij die de vitaliteit bevat om als cement voor het sociale weefsel te functioneren, en waarbij ook genoeg beroep gedaan kan worden op gemeenschapswerking en de eigen verantwoordelijkheid.

4. Academische en Onderzoeksinstellingen: Deze instellingen leveren belangrijke inzichten en kennis die nodig zijn voor evidence-based beleid en innovatie. Ze spelen een cruciale rol in het analyseren van maatschappelijke uitdagingen en het ontwikkelen van oplossingen​​.

Van de Cloot benadrukt dat de samenwerking tussen deze verschillende actoren essentieel is om een goed functionerende samenleving te waarborgen, waarbij elk zijn eigen rol en verantwoordelijkheden heeft om bij te dragen aan het algemene welzijn​ 

Gekoppeld aan het algemeen belang is de wil tot goed bestuur. Hieronder verstaat hij een combinatie van effectieve instituties, regels, normen en structuren die samen een solide maatschappelijk model vormen. Hij betoogt dat goed bestuur cruciaal is voor zowel de overheid als de markt, en dat het leidt tot een verbeterde algemene welvaart. Van de Cloot benadrukt dat een goede balans tussen de rol van de overheid en de dynamiek van de markt essentieel is om het beste van beide werelden te bereiken​

In zijn boek Overheid + Economie definieert Ivan Van de Cloot de kerntaken van de overheid als functies die essentieel zijn voor het waarborgen van de orde en veiligheid, het handhaven van rechtvaardigheid en het bevorderen van het algemeen welzijn. Specifiek benoemt hij de volgende kerntaken:

• Veiligheid en Justitie: De overheid moet zorgen voor de bescherming van burgers tegen interne en externe dreigingen. Dit omvat politie, justitie en defensie.

• Regelgeving en Handhaving: Het creëren en handhaven van een rechtskader dat de basis vormt voor economische en sociale activiteiten.

• Openbare Infrastructuur: Investeringen in en het onderhoud van essentiële infrastructuur zoals wegen, bruggen en energievoorzieningen.

• Onderwijs en Gezondheid: Zorgen voor een goed functionerend onderwijs- en gezondheidszorgsysteem dat voor iedereen toegankelijk is.

• Sociale Zekerheid: Het bieden van een vangnet voor de meest kwetsbaren in de samenleving om armoede en sociale uitsluiting te voorkomen

Het erge is dat de overheid er tegelijk niet in slaagt om veel van boven vernoemde kerntaken goed uit te voeren. De staat moet efficiënter en betrouwbaarder worden op datgene wat essentieel is voor de burgers én ook afslanken. Hij gebruikt het begrip "rekenschap" waarmee bedoeld wordt dat de overheid verantwoording moet afleggen en transparantie in het overheidsbeleid en economische besluitvorming moet geven. De overheid moet duidelijkheid bieden over de beleidskeuzes en de impact daarvan op de economie en de samenleving.

Om tot goed bestuur te komen moet volgens Van de Cloot de overheid heel wat activiteiten overlaten aan de private sector en de markt. Hij benadrukt dat de overheid minder moet inzetten op volgende zaken:

• Overmatige Regulering en Bureaucratie: Van de Cloot is kritisch over de uitgebreide regulering en bureaucratie die bedrijven ontmoedigen en economische groei belemmeren. Hij pleit voor een vereenvoudiging van procedures en een vermindering van de reguleringsdrift​.

• Algemene Subsidies: Hij wijst erop dat de overheid vaak te veel en te breed subsidieert zonder voldoende selectiviteit. Volgens hem moeten subsidies gericht zijn op high-growth bedrijven die significante groei kunnen laten zien, in plaats van algemene steun die weinig effect heeft op lange termijn economische prestaties. Een markant cijfer uit het boek jaarlijks besteedt de Belgische overheid zo’n 10 miljard euro aan bedrijfssubsidies, wat 3,3% van het BBP vertegenwoordigt.

• Onnodige Overheidsdiensten: veel diensten die momenteel door de overheid worden geleverd, kunnen beter volledig of deels worden uitbesteed aan de private sector. Dit zou de efficiëntie en effectiviteit van deze diensten kunnen verbeteren en tegelijkertijd de overheidsuitgaven verminderen​​.

Voor alle duidelijkheid. De auteur zegt niet dat de overheid zich enkel moet terugtrekken binnen de kerntaken. Zo wijst Van de Cloot op de nood aan publieke financiering van Research & Development, in het bijzonder voor moeilijk te commercialiseren goederen die privaat moeilijk te financieren zijn. Een andere overheidstaak is het bestrijden van monopolies en te veel machtsconcentratie. Dat deed bijvoorbeeld de Europese Commissie met een miljardenboete voor Google wegens machtsmisbruik.

Een bijzonder interessant hoofdstuk handelt over de toegang tot intellectuele eigendom. Van de Cloot wijst er terecht op dat tal van technologische doorbraken de voorbije eeuw voortkwamen uit overheidsinvesteringen, denk aan het internet, de gps en kernenergie. Actueler zijn er de door de overheid gesteunde farmaceutische bedrijven zoals BioNTech-Pfizer (door de Duitse overheid) en Moderna (door de Amerikaanse overheid) in hun zoektocht naar een vaccin tegen corona. Van wie is die kennis? Kennis mag niet geheim blijven, aldus de auteur, maar ook hier moet een goed evenwicht gevonden worden tussen overheid en markt. Hier spelen zaken zoals het aantrekkelijk maken van investeringen, marktinnovatie, intellectuele eigendomsrechten en het belang van de volksgezondheid. Hij hekelt alvast de praktijk van strategisch patenteren waarbij vooral monopolistische bedrijven ‘patenten vergaren zonder het doel ze te ontwikkelen of het blokkeren van onderzoeksgebieden’. Deze praktijk is heel belangrijk, zeker nu commerciële bedrijven steeds meer octrooien aanvragen op het domein van de biotechnologie.

Het boek vat heel veel interessante inzichten. Afrondend “Overheid + Markt. Het beste van beide werelden” is een warme oproep om eens fundamenteel stil te staan bij wat nu de echte kerntaken van de overheid zijn. Het is duidelijk dat een simpele roep om meer markt of meer overheid altijd te oppervlakkig is. De overheid en de markt zijn complementair. We moeten als samenleving op zoek gaan naar manieren om ze zo goed mogelijk te laten samenspelen.