Het varken aarde (1979) John Berger

Ongeveer een jaar geleden luisterde ik naar een aflevering van de podcast Drie Boeken van Wim Oosterlinck, met acteur en auteur Josse De Pauw als gast. Een van de drie boeken die hij daarin besprak, was Het varken aarde van John Berger. De manier waarop De Pauw vertelde over zowel de auteur als het boek werkte bijzonder aanstekelijk. Dat is voor mij ook de grote kracht van een podcast als Drie Boeken: je ontdekt er auteurs die je nog niet kende, je krijgt zin om nieuwe boeken te lezen en soms leer je zelfs vertrouwde werken vanuit een ander perspectief bekijken.

In dit geval maakte ik voor het eerst kennis met John Berger. Na de podcast besloot ik Het varken aarde te lezen, het eerste deel van de trilogie De vrucht van hun arbeid, die Berger begin jaren tachtig schreef. Sinds 1974 woonde Berger in een klein dorp aan de voet van de Franse Alpen, waar hij deel ging uitmaken van een gemeenschap die voornamelijk uit boeren bestond. Die omgeving vormde een belangrijke inspiratiebron voor zijn werk.

Berger beschrijft een landbouwgemeenschap die nog grotendeels steunde op kleinschalige familiebedrijven. Boeren voorzagen in hun eigen levensonderhoud en verkochten of ruilden wat zij meer produceerden. Tegelijk maakt hij duidelijk dat dit geen idyllisch of geromantiseerd bestaan was. Het boerenleven was hard, onzeker en fysiek veeleisend. Juist daardoor weet Berger een wereld vast te leggen die in de loop van de tweede helft van de twintigste eeuw steeds meer onder druk kwam te staan door industrialisering, schaalvergroting en economische rationalisering van de landbouw.

Het varken aarde is geen klassieke roman, maar eerder een verzameling verhalen en observaties waarin het dagelijkse leven van deze gemeenschap centraal staat. Berger beschrijft ogenschijnlijk eenvoudige handelingen, maar laat daarin grotere thema's zichtbaar worden, zoals arbeid, traditie, sterfelijkheid, verbondenheid met de natuur en de betekenis van gemeenschap. Voor deze bespreking heb ik vier verhalen geselecteerd die mij bijzonder hebben geraakt: Een kwestie van plaats, Het grote wit, Ook de wind huilt en De waarde van het geld.

In Een kwestie van plaats wordt de slacht van een koe beschreven, van het moment dat ze uit de stal wordt gehaald tot het ogenblik waarop haar plaats door een jonge vaars wordt ingenomen. Op het eerste gezicht is het een uiterst concrete beschrijving van een slachtproces. Berger beschrijft alles nauwkeurig: het masker voor de ogen van de koe, het schot, het leegbloeden, het villen en het wegen van het vlees. Het verhaal gaat over meer dan slachten alleen. Het gaat echter niet alleen over de slacht, maar nog meer over de plaats die elk wezen inneemt binnen een boerenbestaan. De koe is hier geen abstract "product", maar een dier met een geschiedenis en een functie binnen het bedrijf. Er is echt met het dier geleefd, maar bij dat leven hoort onlosmakelijk ook de dood. De dood van het dier zorgt ervoor dat het boerengezin voedsel heeft voor een lange periode en ook een inkomen van de delen die verkocht worden. In het boerenleven is dood geen uitzondering maar onderdeel van een voortdurende kringloop. Uiteindelijk wordt de plaats in de stal van de gedode koe ingenomen door een jong dier en begint de cyclus van voor af aan.

In Het grote wit volgen we Hélène, een oude vrouw van vijfenzeventig. Na Allerheiligen haalt ze bloemen van de graven van haar man en haar vader en trekt ze met een geit door het winterse landschap om die te laten dekken door een bok. Tijdens die tocht denkt ze aan haar overleden familieleden, moppert ze tegen haar geit, herinnert ze zich verhalen van vroeger en trotseert ze de eerste sneeuw. De natuur, de dood en de voortplanting lopen voortdurend door elkaar. Terwijl zij zich bewust is van haar ouderdom en de nabijheid van de dood, probeert ze tegelijk nieuw leven mogelijk te maken via de geit. Het "grote wit" verwijst natuurlijk naar de sneeuw, maar ook naar de onvermijdelijke stilte en leegte die iedereen uiteindelijk wacht, maar ook de noodzaak om voor de toekomst te zorgen.

Ook de wind huilt is wellicht het meest ontroerende verhaal van de vier. Een jongen vertelt over een winter uit zijn jeugd bij zijn grootouders, Pépé en Mémé. Het verhaal draait rond het jaarlijkse slachten van het varken, een gebeurtenis die voor de gemeenschap tegelijk werk, voedsel en ritueel is. Doorheen het verhaal vertelt Pépé verhalen over zijn vader, over armoede, over Parijs, over het verleden van de familie en over de kennis die van generatie op generatie wordt doorgegeven. Na het slachten van het varken wordt er gegeten, verteld en gefilosofeerd over kennis, geschiedenis en de toekomst. Maar dan sterft Pépé onverwacht. De jongen ontdekt de volgende ochtend de bevroren varkenskop onder een laag sneeuw en barst in tranen uit. Niet bezit, maar verhalen, kennis, gewoonten en herinneringen vormen de echte erfenis.

De waarde van het geld draait rond Marcel, een boer die merkt dat de wereld waarin hij leeft langzaam verdwijnt. Zijn zonen kiezen niet langer voor het boerenleven, maar voor loonarbeid, vaste werktijden en een inkomen in geld. Voor Marcel vertegenwoordigt dat niet zozeer vooruitgang als wel een verlies van een bepaalde vorm van kennis en verbondenheid met het land. De spanning tussen traditie en moderniteit wordt door Berger zichtbaar gemaakt in de figuur van Marcel zelf. Zijn relatie met zijn paard Gui-Gui is daarvan een treffend voorbeeld. Mens en dier werken samen, kennen elkaars ritme en maken deel uit van een wereld waarin arbeid nog rechtstreeks verbonden is met het landschap. Een van de zonen koopt echter een tweedehands tractor die het symbool wordt van het streven naar efficiëntie, productiviteit en schaalvergroting. De tractor maakt het werk sneller en economisch rendabeler, wat op zich als positief kan beschouwd worden. Tegelijk verbreekt de mechanisering een aantal oude verbanden tussen mens, dier en landschap. Marcel ervaart meer en meer dat de traditionele manier van het boerenleven onder druk staat. Hij wordt verplicht om een belasting te betalen op de alcohol die hij uit zijn eigen fruit produceert. In een impulsieve daad gijzelt hij de twee belastingcontroleurs. Hij drijft de logica van belastingen op en toont hoe absurd het hem voorkomt dat alles in geld wordt uitgedrukt. Uiteindelijk laat hij de mannen vrij, wordt gearresteerd en veroordeeld tot gevangenisstraf.

Besluit

Dit boek doet je nadenken over de vraag wat verloren gaat wanneer een traditionele leefwereld plaatsmaakt voor een moderne economische orde. Berger beschrijft een wereld die op het moment van schrijven al aan het verdwijnen was. Zijn personages zijn geen slachtoffers van de geschiedenis, maar mensen die waardigheid proberen te bewaren terwijl de wereld rondom hen verandert. Berger doet dat niet vanuit nostalgie, maar wel om ons te laten herinneren dat landbouw veel meer is dan een economische activiteit. Eeuwenlang vormde het boerenleven één van de fundamenten van onze samenleving en van onze relatie met de natuur. De waarden die daarmee verbonden waren zoals zorg voor het land, respect voor dieren, gemeenschapszin, vakmanschap en aandacht voor de natuurlijke ritmes van het leven blijven ook vandaag relevant. Het zou te eenvoudig zijn om uit dit boek de conclusie te trekken dat vroeger alles beter was. Het leven dat Berger beschrijft, was vaak hard, zwaar en onzeker.

Ook de modernisering van de landbouw heeft onmiskenbaar voordelen gebracht met ondermeer een hogere productiviteit, meer voedselzekerheid en betere levensomstandigheden voor veel mensen. Toch wijst Berger op de keerzijde van die vooruitgang. Wanneer een manier van leven verdwijnt, verdwijnen ook bepaalde vormen van kennis, tradities, rituelen en verbondenheid die gedurende generaties werden doorgegeven. Misschien is dat wel de belangrijkste betekenis van dit boek vandaag. Niet dat we zouden moeten terugkeren naar het verleden, maar dat we ons bewust blijven van wat onderweg reeds verloren zijn en wat nog verder dreigt verloren te gaan.

https://vimeo.com/493408943