Montaigne (2023) Stefan Zweig

Zweigs donkerste uur

Stefan Zweig (1881-1942) begon aan zijn biografie over Montaigne (1533-1592) nadat hij naar Zuid-Amerika was gevlucht voor de terreur van het steeds verder oprukkende fascisme. De opkomst van het nazisme en het geweld van de tweede wereldoorlog had hem als Jood gedwongen om zijn thuisland te verlaten. Het schrijven over Montaigne, de grote voorvechter van de individuele vrijheid, werd voor hem een vorm van intellectuele en emotionele ontsnapping aan ‘een wereld die ten prooi is gevallen aan een kolkende chaos’, een tijd ‘van kuddewaan’ waarin het als individu bijna onmogelijk was overeind te blijven. Zweig is aan deze biografie met de moed der wanhoop begonnen, en de lezer weet dat die wanhoop uiteindelijk zegevierde. Zweig voelde een diepe ontgoocheling en maakte zich zorgen over de toekomst van Europa. Hij was teleurgesteld over het voortduren van de oorlog en voelde zich ontworteld als balling in Brazilië. Hij nam samen met zijn vrouw Lotte Zweig een overdosis slaapmiddelen in. De korte biografie over het leven van Michel de Montaigne was het laatste en overigens onafgewerkte boek van Stefan Zweig.

De verloren idealen van het humanisme

Montaigne kwam in 1533 ter wereld in een Europa dat volop baadde in de Renaissance. Zijn vader stamde uit een rijk koopmansgelacht uit Bordeaux dat via hun rijkdom ook een kasteel in de Périgord en een adellijke titel Seigneur de Montagne had verworven. Langs moeders zijde stamde hij af van een rijke Joodse familie uit Spanje die zich, net als vele andere Joodse families, om de inquisitie te ontlopen had geassimileerd en was uitgeweken naar Frankrijk. Diezelfde inquisitie die de familie van Spinoza naar Amsterdam deed emigreren.

Vanuit de Renaissance ontstond het humanisme waar het streven naar humanitaire waarden centraal stond, zoals gelijkheid, rechtvaardigheid, mededogen en tolerantie. Het kritisch denken en de wetenschappelijke nieuwsgierigheid werden aangemoedigd waardoor er een tijd van wetenschappelijke vooruitgang ontstond.

Het was een tijd waarin de wereld door de uitvinding van de boekdrukkunst en de ontdekkingsreizen steeds groter werd.

Het was ook de tijd van de reformatie waarin een nieuwe visie op religie werd gepropageerd waarin het individu een sterkere rol kreeg. De energie van al dit vooruitgangsstreven resulteerde echter in een tijd van overal om zich heen razende godsdiensttwisten. Frankrijk, net als vele andere West-Europese landen, viel ten prooi aan een regelrechte burgeroorlog. Een jaar later trok hij zich opnieuw terug op zijn kasteel. Een terugval vanuit het humanisme in beestachtigheid met als bekend voorbeeld de Bartholomeusnacht van 1572 waarbij 20.000 hugenoten vermoord werden.

Bartholomeüsnacht – François Dubois, ca, 1572-84

De bloedige chaos had het continent in zijn greep waarbij het fundamentele gevoel overheerste: er is geen zekerheid meer op aarde.

De weg naar Montaigne

Dat Zweig een biografie aan Montaigne zou wijden, was niet iets dat hij zichzelf op jeugdige leeftijd voor mogelijk had gehouden. De individuele vrijheid, waarvan Montaigne de vastberaden voorvechter was, leek rond 1900 reeds verworven. Zeker voor Stefan Zweig, telg van een rijke familie, leek de wereld steeds opener te worden. Nieuwe technologieën hadden het algemeen welvaartspeil doen stijgen en maakten het steeds makkelijker om bijvoorbeeld te reizen. In zijn meest bekende werk De wereld van gisteren beschrijft Zweig dit zeer krachtig. In het Westen hadden liberale grondwetten een halt toegeroepen aan de willekeur en de verknechting van de gewone man en de weg naar steeds verdere democratisering leek onvermijdelijk. Niemand voorzag rond het jaar 1900 welke gruwelen de wereld zouden teisteren in de komende decennia.

Zowel Montaigne als Zweig zagen zich beiden geconfronteerd met dogmatisch denken waar zij zich verre van wilden houden, een wereld van brandstapels waarin ze koste wat kost hun innerlijke vrijheid wilden bewaren. Dit stond bij beiden centraal: "Hoe blijf je vrij in een wereld beheerst door de extremen?". Montaigne onderwierp zichzelf aan een onderzoek om zijn vrijheid te behouden in een tijdperk dat autonoom denken levensgevaarlijk was. Het was dat onderzoek dat Zweig enorm aansprak en dat hij als voorbeeld zag voor zijn eigen tijd. Hij zag Montaigne als de leermeester in hoe jezelf te beschermen tegen alles en iedereen. Het versterken van de innerlijke onafhankelijkheid stond centraal. Eerder onopvallend, blijk geven van rede, weg van de kuddewaan. In feite een tijdloos mens. Dit was voor Zweig wat de Essais van Montaigne zo sterk maakte. Het werk sprak hem rechtstreeks aan. Het streven naar innerlijk rust, innerlijk standvastigheid om het gewicht van de buitenwereld te trotseren. Zweig verwoorde het alsvolgt:

De actualiteit heeft geen macht over je zolang je weigert eraan deel te nemen, de waanzin van de tijd leidt niet tot een crisis zolang je helderheid van geest bewaart. (p.37)

Want slechts hij die vrij blijft tegenover alles en iedereen, vergroot en behoedt de vrijheid op aarde (p.38)

De toren waar Montaigne schreef, Saint-Michel-de-Montaigne in de Dordogne

Montaigne was volgens Zweig op zoek naar zijn diepere ik, dat niet aan de staat, de familie, het tijdperk, de omstandigheden, geld of bezit toebehoorden. Het diepe ik dat door Goethe de citadel werd genoemd waar niemand anders toegang toe had. Voor Goethe was de citadel een metafoor voor een innerlijk bolwerk van rust en stabiliteit dat mensen in staat stelt om in harmonie te leven met zichzelf en de wereld om hen heen, zelfs te midden van uitdagingen en tegenstrijdigheden. Montaigne bouwde zijn citadel echt. Zijn bekende toren waarin hij zich kon terugtrekken om zich, omringd door zijn boeken, te wijden aan de studie en de filosofie. Daarbij was de zoektocht belangrijker dan het vinden. In zijn essais beschreef hij zijn reactie op een bepaald feit, voorval, een passage uit een boek,... Hoewel teruggetrokken in zijn toren keerde Montaigne zich niet af van de maatschappij. Zweig verdedigde Montaigne met de woorden:

‘Wie zijn eigen leven beschrijft, leeft voor alle mensen.’ (p.86)

Het was dat wat Zweig in Montaigne apprecieerde. Het was geen denker die zijn visie wou opleggen. Hij zocht voor zichzelf antwoorden en stelde die via de essais ter beschikking van het publiek. Het was volgens hem aan zijn publiek om er uit te halen zoveel men wou of kon. Eigenlijk deed hij iets zeer radicaals: hij sprak niet namens of tot een groep, maar voor zichzelf. Hij maakte zijn gedachten vrij van doctrines. Zijn gedachten waren vrij en daardoor ook onderhevig aan verandering, steeds op zijn hoede voor verstarring. Hij zette het menselijke centraal en toonde zich zo en waar humanist.