De vraag naar de techniek (1954) Martin Heidegger

In zijn bekende essay “De vraag naar de techniek” onderzoekt de Duitse filosoof Martin Heidegger wat techniek werkelijk is. Dit essay wou ik al lang eens lezen. Om het te verankeren en voor mezelf en dus ook anderen begrijpbaar te maken, heb ik getracht er een samenvatting van te maken met concrete voorbeelden.

Heidegger kijkt niet naar techniek als iets praktisch zoals machines, computers of uitvindingen, maar als iets dat diep verbonden is met hoe wij als mensen in de wereld staan. Zo beginnen velen hun dag vaak via hun smartphone. We checken het weer, onze agenda, berichten, mails, sociale media,... Zo komen we niet zomaar in de wereld, maar via een technisch medium. Dat toont hoe techniek verweven is met ons dagelijks bestaan.

Volgens Heidegger kunnen we pas op een vrije manier met techniek omgaan als we begrijpen wat haar wezen is. Met “wezen” bedoelt hij de manier waarop iets zich toont, of anders gezegd, de manier waarop iets in ons leven aanwezig is en invloed op ons heeft.

Een smartphone, auto of bijvoorbeeld een vaatwaasmachine zijn elk afzonderlijk een technische verwezenlijking zonder een wil maar doordat het er is, beïnvloedt het ons. We passen die zaken in in onze manier van leven en laten de de techniek toe om onze houding, onze aandacht, onze manier van zien te vormen en dus ook onze manier van mens-zijn. Onze maatschappij is geëvolueerd van overwegend handenarbeid naar veel meer intellectuele arbeid. In het huishouden hebben tal van machines de rol overgenomen. De techniek heeft onze relatie met de natuur drastisch veranderd. Kijken we nog gewoon rond ons of kijken we rond ons met het idee om een mooie foto te maken om ergens te delen? Zie je de zonsondergang zelf of zit je op je kamer te kijken naar een foto van de zonsondergang? Je beleeft de zonsondergang niet meer puur, maar via een technisch kader. Namelijk het kader van foto’s maken, delen, likes krijgen, en bekeken worden. De zonsondergang wordt zo niet gewoon een natuurervaring, maar een technisch gevormde ervaring — niet omdat je een toestel gebruikt, maar omdat je manier van kijken door techniek is beïnvloed. Het echte ‘technische’ zit niet in de smartphone, maar in de manier waarop je door techniek leert kijken naar de wereld. Precies daarom noemt Heidegger het wezen van techniek niet-technisch. Het is geen apparaat, maar een manier van denken die achter de apparaten schuilgaat.

Techniek is een middel om een doel te bereiken zoals een smartphone kan gebruikt worden om te communiceren, een oven om te bakken. Dat klopt, zegt Heidegger, maar techniek is veel meer dan dat. Techniek is ook een manier waarop de wereld aan ons verschijnt. Heidegger noemt dit ontbergen (Entbergen). Iets komt uit de verborgenheid tevoorschijn en wordt zichtbaar of ervaarbaar. Zoals wanneer de zon opkomt en het landschap uit de verborgenheid zichtbaar wordt. Een ander concreet voorbeeld is wandelen met een stappenteller. Voor sommigen wordt het wandelen als ervaring niet het doel, maar als een meetbare prestatie. Nog 1000 stappen en je hebt weer je dagdoel bereikt! Techniek laat ons dus op een bepaalde manier naar de wereld kijken: meetbaar, bruikbaar, controleerbaar.

Heidegger maakt een duidelijk onderscheid tussen oude en moderne techniek.

• De oude techniek, zoals ambacht, traditionele landbouw of handwerk, werkt nog samen met de natuur. Een ambachtsman volgt het materiaal, voelt hoe het hout of de klei zich laat vormen. Een boer volgt het ritme van de seizoenen. Er kan pas gezaaid worden als de grond warm genoeg is. Er moet gewacht worden op regen. De natuur bepaalt wanneer er kan geoogst worden. Een ambachtsman, handwerker, landbouw krijgt ook het eindproduct van zijn arbeid te zien.

• De moderne techniek werkt heel anders. Die wil de natuur niet volgen, maar beheersen, plannen en opvorderen. Moderne techniek verwacht dat de natuur altijd beschikbaar is, precies wanneer dat gevraagd wordt. Heidegger noemt deze moderne manier van omgaan met de wereld een bestellendes Entbergen: een vorm van “onthullen” op bestelling waarbij dingen alleen verschijnen als ze nuttig, inzetbaar en controleerbaar zijn. Alles, natuur én mens, wordt iets dat moet functioneren binnen een efficiënt, technisch systeem waarbij de afstand tussen de mens en het eindproduct ook groter wordt.

  • Zo wordt een rivier veel meer dan een levende stroom die door een landschap gaat, maar evengoed als een een middel om elektriciteit op te wekken, op commando of al verkeersstroom voor vrachtvervoer.

  • Een bos is naast een ecosysteem vol leven, ook een houtvoorraad die we kunnen opmeten, beheren en economisch benutten.

  • Zelfs mensen worden in dit denken gezien als middelen. Je bent niet iemand met een unieke ervaring, maar een gebruiker wiens aandacht ingezet kan worden voor advertenties, of wiens data gebruikt worden om winst te maken.

Het wezen van de moderne techniek noemt Heidegger het Ge-stell. Dat is een soort kader of systeem waarin alles — mensen, dieren, natuur — verschijnt als iets dat bruikbaar is. Vriendschap wordt gemeten in likes en volgers. Leren wordt herleid tot slaagcijfers. Zorg wordt beperkt tot minuten per patiënt om efficiënt te blijven. We willen het misschien anders doen, maar het Ge-stell bepaalt hoe we denken én handelen. Heidegger ziet hierin een gevaar.

Heidegger wil techniek niet afwijzen of verbieden. Hij wil juist begrijpen wat techniek met ons doet en hoe ze ons denken beïnvloedt. Omdat techniek zo’n grote invloed heeft, kan ze ons juist bewust maken van die invloed. Als we begrijpen hoe techniek ons denken vormt, kunnen we er anders mee omgaan: bewuster, rustiger, vrijer. Je moet niet je hoofd breken over het zoveelste pushbericht van de een of de andere nieuwssite. Zo creëer je rust en kan je meer aandacht geven aan je omgeving. Dat bewustzijn kan het begin vormen van vrijer omgaan met techniek.

Heidegger ziet in de kunst een belangrijk tegengewicht voor de techniek. Kunst is ook een vorm van ontbergen, maar ze probeert de wereld niet te beheersen. Ze toont iets zoals een gevoel, een ervaring, een reflectiemoment. Via kunst kan de mens een manier vinden om zich opnieuw open te stellen voor de werkelijkheid, zonder haar meteen te willen controleren.

Heidegger vraagt niet dat we technologie afschaffen. Hij vraagt dat we bewuster leren kijken naar hoe ze ons denken beïnvloedt. Dat betekent niet versmelten met je smartphone, niet alles meten in cijfers of efficiëntie, maar ook oog hebben voor schoonheid, rust en betekenis. Zo kunnen we, in Heideggers woorden, het reddende laten groeien. De mogelijkheid om opnieuw mens te zijn, niet als gebruiker of producent, maar als iemand die ziet, ervaart en zich verwondert.

Naast het lezen van het essay bekeek ik ook Ifeselezing over Martin Heidegger (19 februari 2024)* van filosoof en Heideggerkenner Dirk De Schutter.

https://www.youtube.com/watch?v=cXwJ72_g4DU